Heç olubmu ki, özünüzü çox gözəl ifadə edə biləcəyinizi bilirsiniz, amma danışmağa başlayanda içinizdə qəribə bir qorxu yaranır?
Nə demək istədiyinizi bilirsiniz. Amma dilinizə gələndə dayanırsınız. Düşünürsünüz ki, birdən hansısa sözü səhv deyərəm. Birdən bir termini yanlış işlədərəm. Birdən hansısa tarixi qarışdıraram.
Birdən danışdığım şey insanlara qəribə gələr. Birdən gülərlər.
Və o an artıq öz fikrinizi yox, insanların reaksiyasını düşünməyə başlayırsınız.
“Mən bunu desəm, nə olacaq?”
“Mənə necə baxacaqlar?”
Bəlkə də bu hiss çoxumuza tanışdır.
Məktəbdə müəllim sizdən fikrinizi soruşub. Siz əlinizi qaldırmısınız. Lövhəyə çıxmısınız. İçinizdə olanı, xəyalınızı, fantaziyanızı, düşüncənizi danışmağa başlamısınız. Amma birdən sinifdə gülüş başlayıb. Uşaqlar gülüb. Bəzən isə ən ağır tərəfi odur ki, müəllim də o gülüşün qarşısını almaq əvəzinə, uşaqlara qoşulub.
Halbuki siz sadəcə özünüzü ifadə edirdiniz.
Təsəvvür edin, illər əvvəl texnologiya dərsində bir uşaq çıxıb deyir ki, gələcəkdə insanla danışan kompüterlər olacaq. İnsanlar bir düymə ilə çox şeyi həll edə biləcək. Kompüterlər bizə cavab verəcək, yazacaq, düşünməyə kömək edəcək.
O an sinifdə uşaqlar və müəllim deyə bilərdi ki, “çox fantastik filmlərə baxırsan”.
Uşaqlar zarafatlaşardı. O uşaq isə bəlkə də həmin gündən sonra içində belə bir fikir daşımağa başlayardı:
“Mən xəyallarda yaşayıram. Mənim fikirlərim real deyil. İnsanlar həmişə mənə güləcək.”
Və məsələ təkcə texnologiya dərsində bitmir.
Bir sinifdə bir uşağın film ssenarisinə gülürlər. Başqa bir sinifdə başqa bir uşağın elmi araşdırmasına gülürlər. Haradasa bir uşaq yeni ixtirasından danışır, ona gülürlər. Başqa biri yazdığı hekayəni oxuyur, ona gülürlər. Başqa biri gələcək planından danışır, onu xəyallarda yaşamaqda günahlandırırlar.
Bəs burada əslində nə baş verir?
Doğrudanmı bütün bunlar gülməlidir?
Bir uşağın lövhəyə çıxıb öz fikrini deməsi bu qədər gülünc bir şeydir?
Əlbəttə, yox.
Bəs onda niyə gülürlər?
Məncə bunun ilk səbəbi fikrin ciddiyə alınmamasıdır. Əgər bir otaqda düşüncə ciddiyə alınmırsa, o otaqda hansı fikir gülməli görünməz ki?
Fərqi yoxdur, siz ixtiradan danışırsınız, film ssenarisindən danışırsınız, elmi araşdırmadan danışırsınız, texnoloji yenilikdən danışırsınız. Əgər danışdığınız mühit düşüncəni ciddi qəbul etmirsə, sizin fikriniz də orada ciddi qəbul olunmayacaq.
Bu məktəb ola bilər. Dost məclisi ola bilər. İş yeri ola bilər. Hətta ailə içi də ola bilər.
Bəzən problem sizin fikrinizdə olmur. Problem o fikri dediyiniz yerdə olur.
Çünki hər auditoriya hər fikri qəbul edə bilmir. Hər insan sizin gördüyünüz şeyi görə bilmir. Hər kəs sizin xəyalınızın arxasındakı ehtimalı oxuya bilmir. Və bu, normaldır. Hamı sizinlə eyni düşünməli deyil. Zatən hamı sizin kimi düşünsəydi, sizin düşüncəniz də bu qədər fərqli olmazdı.
Amma burada başqa bir sual yaranır.
Uşaqlar başa düşmədi, onlar sizi ciddiyə almadı, bunu anlamaq olar. Bəs müəllim?
Müəllim də sizi xəyalpərəst adlandıranda nə olur?
İş yerində fikrinizi deyirsiniz, müdiriniz də illər əvvəlki müəlliminiz kimi davrananda nə baş verir?
Dostlarınızın yanında bir düşüncənizi bölüşürsünüz. Hamı gülür. Sonra içlərindən biri qalır. Siz onu ən ağıllı insan hesab edirsiniz. Hər fikrinizi onunla bölüşürsünüz. Amma o da sizə deyir ki, “bu real deyil”, “sən bacarmazsan”, “belə şeylərlə vaxt itirmə”, “real işlərlə məşğul ol”.
O anda insan çox vaxt vaz keçir.
Çünki bizi ən çox yoran şey yad insanların gülüşü deyil. Bizi ən çox yoran şey inandığımız insanların bizi anlamamasıdır.
Amma tarixə baxanda görürük ki, bir çox böyük işlər əvvəlcə çox kiçik, çox qəribə, çox sadə görünən yerlərdən başlayıb.
Quentin Tarantino kino məktəbindən çıxıb birbaşa böyük rejissor kimi doğulmadı. O, Kaliforniyada video mağazada işləyirdi, filmləri izləyirdi, öyrənirdi, yaddaşına yığırdı. Sonra ssenarilər satdı, daha sonra “Reservoir Dogs” və “Pulp Fiction” kimi filmlərlə öz yolunu qurdu.
Robert Rodriguez də “El Mariachi” filmi ilə böyük studiya imkanlarından yox, çox məhdud büdcədən və inadından başladı.
Uçuşdan danışanda isə Rayt qardaşlarını xatırlamamaq olmaz. Onlar əvvəlcə velosiped satışı və təmiri ilə məşğul idilər; daha sonra illərlə təcrübə, müşahidə və sınaqlar nəticəsində 1903-cü ildə ilk uğurlu motorlu, idarə olunan uçuşu həyata keçirdilər.
Tomas Edisonun da çox az formal təhsili vardı, amma Britannica onun bunu geniş oxumaqla kompensasiya etdiyini yazır. Yəni məsələ “oxumamaq” deyildi. Məsələ öyrənməyi dayandırmamaq idi.
Və burada çox vacib bir yer var.
Bəzi insanlar məşhur insanların həyatından yalnız özlərinə sərf edən hissəni götürürlər. Televiziyada, internetdə, verilişlərdə kimsə çıxıb deyir ki, “mən məktəbi yaxşı oxumamışam, amma uğurlu olmuşam”. Bunu eşidən bəzi gənclər elə düşünür ki, deməli, oxumamaq uğura aparan yoldur.
Xeyr.
Bu, çox təhlükəli yanlış anlamadır.
Hər məktəbi yaxşı oxumayan insan dahi olmur. Hər universitetə getməyən insan böyük ixtiraçı olmur. Hər film izləyən insan rejissor olmur. Hər fərqli fikir söyləyən insan dünyanı dəyişmir.
Amma hər uşağın, hər gəncin içində mütləq bir bacarıq ola bilər.
Sadəcə onu tapmaq lazımdır.
Bəzən o bacarıq dərsdə görünmür. Bəzən qiymət jurnalında görünmür. Bəzən sinifdə görünmür. Bəzən ailə onu görmür. Bəzən müəllim onu görmür. Bəzən dostlar onu ələ salır.
Amma bu o demək deyil ki, o bacarıq yoxdur.
Bir uşaq riyaziyyatda zəif ola bilər, amma hekayə qurmaqda güclü ola bilər. Başqa biri dərsdə sakit ola bilər, amma texniki düşüncəsi çox güclü ola bilər. Bir başqası danışanda həyəcanlana bilər, amma yazanda çox dərin fikirlər ifadə edə bilər. Biri məktəb sistemində parlamaya bilər, amma doğru insanla qarşılaşanda, doğru mühitə düşəndə, doğru istiqaməti tapanda tamam başqa biri ola bilər.
Ona görə də məsələ uşağa “sən dahisən” demək deyil.
Məsələ ona “səndə nə var, gəlin onu tapaq” deyə bilməkdir.
Çünki hər insanın eyni yolla böyüməsini gözləmək ədalətli deyil. Hər kəs eyni dərsdə, eyni partada, eyni sualda, eyni sistemdə özünü göstərə bilmir. Bəzən bir uşağı xilas edən şey bir müəllimin sözü olur. Bəzən bir kitab olur. Bəzən bir film olur.
Amma bəzən də bir gülüş bütün bunları öldürür.
Bir uşağın beynində illərlə bu cümlə qalır:
“Mən danışsam, yenə güləcəklər.”
Və o uşaq böyüyür. Artıq sinifdə deyil. Amma yenə də danışmaqdan qorxur. İş yerində fikir demir. Dost məclisində susur. Yazdığı şeyi paylaşmır. Çəkdiyi videonu silir. Hazırladığı layihəni yarımçıq qoyur. Çünki içində hələ də o köhnə sinif otağı yaşayır.
Hələ də o gülüşü eşidir.
Hələ də o baxışları xatırlayır.
Hələ də o müəllimin laqeydliyini unuda bilmir.
Amma insan bir yerdə bunu anlamalıdır: siz həmişə eyni sinifdə qalmamalısınız.
Sizə gülən insanların olduğu otaq sizin bütün həyatınız deyil.
Bir fikri çayxanada danışanda ona gülə bilərlər. Amma eyni fikri texnologiya ilə maraqlanan insanların arasında danışanda o fikir layihəyə çevrilə bilər. Bir film ssenarisini sizi anlamayan dostların yanında danışanda zarafat mövzusu ola bilər. Amma eyni ssenarini kino ilə yaşayan insanların yanında danışanda müzakirəyə çevrilə bilər. Bir ixtiranı mövzuya yad insanların yanında danışanda “boş işdir” deyə bilərlər. Amma eyni fikri doğru mentor, doğru komanda, doğru mühit eşidəndə həmin fikir inkişaf edə bilər.
Yəni məsələ təkcə danışmaq deyil.
Məsələ harada danışdığını bilməkdir.
Bir texnologiya fikrini çayxanada təsadüfi adamlara danışmaq sizə uğur gətirməyə bilər. Çünki onlar o dili bilmirlər. Onlar o ehtimalı görmürlər. Onlar o sahənin çətinliyini, potensialını, riskini anlamırlar. Amma bu o demək deyil ki, fikir dəyərsizdir.
Sadəcə fikir yanlış masaya qoyulub.
Bəzən insan öz fikrini qorumaq üçün susmalı deyil, doğru yerə aparmalıdır.
Amma burada başqa bir həqiqət də var: yalnız doğru auditoriyanı tapmaq kifayət etmir.
Çalışmaq lazımdır.
Həm də çox çalışmaq.
Bir dəfə yox. İki dəfə yox. Dəfələrlə.
Yenidən.
Yenidən.
Yenidən.
Çünki heç bir böyük iş yalnız xəyal etməklə qurulmur. Xəyal başlanğıcdır, amma yolun özü əməkdir. Siz ideyanızı yazmalısınız. Araşdırmalısınız. Səhv etməlisiniz. Yenidən düzəltməlisiniz. İnsanlarla danışmalısınız. Tənqid eşitməlisiniz. Özünü inkişaf etdirməlisiniz. Lazım olanda geri çəkilib yenidən başlamalısınız.
Bəzən bir cümləni yüz dəfə dəyişmək lazımdır.
Bəzən bir səhnəni on dəfə çəkmək lazımdır.
Bəzən bir layihəni beş dəfə sıfırdan qurmaq lazımdır.
Bəzən bir fikrin hələ fikir kimi qalması lazımdır, çünki siz hələ ona hazır deyilsiniz.
Bu da məğlubiyyət deyil.
Bu prosesdir.
Amma insanlar çox vaxt prosesi görmür. Onlar nəticəni görürlər. Film çıxanda baxırlar. Kitab çap olunanda oxuyurlar. Tətbiq işləyəndə istifadə edirlər. Uğur görünəndə alqışlayırlar. Amma o işin arxasında neçə gecə yuxusuz qalındığını, neçə dəfə rədd cavabı alındığını, neçə dəfə gülündüyünü, neçə dəfə “bacarmazsan” deyildiyini bilmirlər.
Və bəzən bilmələri də lazım deyil.
Çünki siz hər şeyi insanlara sübut etmək üçün yaşamırsınız.
Ən böyük cavab onsuz da sözlə verilmir. Ən böyük cavab davam etməklə verilir.
Amma bir şeyi də səhv anlamayaq.
“Daha çox çalışmaq” o demək deyil ki, siz hər şeyi tək etməlisiniz. “Mən çox çalışdım, baxın, qazandım” demək də bəzən işin həqiqətini tam göstərmir. Çünki insan yalnız öz zəhməti ilə deyil, doğru insanlarla qarşılaşanda da böyüyür. Doğru mühit, doğru müəllim, doğru dost, doğru komanda, doğru oxucu, doğru dinləyici insanın yolunu dəyişə bilər.
Siz çalışmalısınız.
Amma doğru insanlarla birlikdə çalışanda o əmək daha mənalı olur.
Siz yazmalısınız.
Amma fikirlərini doğru insanlar oxuyanda o yazı başqa yerə gedir.
Siz danışmalısınız.
Amma sizi həqiqətən dinləyən insanlar qarşısında danışanda o səs güclənir. Siz yaratmalısınız.
Amma yaratdığını anlayan insanların yanında o yaradıcılıq qorxudan yox, inamdan doğur.
Ona görə də sizə gülən hər insanı düşmən kimi görməyə ehtiyac yoxdur. Bəziləri sadəcə anlamır. Bəziləri öz dünyasının içindədir. Bəziləri sizin gördüyünüz üfüqü görmür. Bəziləri isə həqiqətən sizi aşağı çəkməyə çalışır.
Fərq etməz.
Sizin vəzifəniz hamını inandırmaq deyil.
Sizin vəzifəniz özünüzü itirməməkdir.
Əgər qarşınızda həqiqətən bir məqsəd varsa və siz buna nail olmaq istəyirsinizsə, o zaman bir yol var:
Daha çox çalışmaq.
Daha çox çalışmaq.
Daha çox çalışmaq.
Amma bunu təkəbbür kimi yox, məsuliyyət kimi anlayın. “Mən çox çalışdım, ona görə hamıdan üstünəm” kimi yox. “Mən bu fikrə dəyər verirəm, ona görə onun üzərində dayanmalıyam” kimi anlayın.
Çünki doğru insanlarla birlikdə olduğunuz müddətcə, doğru mühitə düşdüyünüz müddətcə, fikirlərinizi doğru insanlar oxuduğu və dinlədiyi müddətcə nəsə dəyişməyə başlayacaq.
Bəlkə yavaş olacaq.
Bəlkə çətin olacaq.
Bəlkə yenə gülənlər olacaq.
Amma ən əsası budur: siz vaz keçdiyiniz gün bütün bunların heç bir mənası qalmayacaq.
Sizə gülənlərin səsi keçib gedəcək.
Sizi anlamayan otaqlar arxada qalacaq.
Yanlış auditoriyalar dəyişəcək.
Amma siz özünüzdən vaz keçsəniz, o zaman heç bir doğru auditoriya sizi tapa bilməyəcək.
Ona görə də ilk növbədə özünüzə inanın.
Sonra fikrinizi qoruyun.
Sonra onu inkişaf etdirin.
Sonra doğru lövhəni tapın.
Və bir gün yenidən o lövhəyə çıxın.
Bu dəfə qorxmaq üçün yox.
Danışmaq üçün.