Kompüter haqqında danışanda tez-tez eşitdiyimiz hissələrdən biri də CPU-dur.
Bəs CPU nədir və kompüterdə hansı işi görür?
Sadə dillə desək, CPU kompüterin beynidir. Kompüterdə hansısa əməliyyat icra olunursa, proqram açılırsa, düyməyə klik edilirsə, fayl işlənirsə, oyun başlayırsa, bütün bu proseslərin arxasında CPU mühüm rol oynayır.
CPU sözünün açılışı Central Processing Unit deməkdir. Azərbaycan dilində bunu Mərkəzi Prosessor Qurğusu kimi başa düşə bilərik. Amma gündəlik dildə biz buna sadəcə prosessor deyirik.
Məsələn, siz kompüterdə brauzeri açmaq istəyirsiniz. Siz sadəcə ikonun üzərinə klik edirsiniz. Amma arxa planda kompüter bir çox əməliyyat yerinə yetirir. Proqram haradan açılacaq, hansı fayllar oxunacaq, hansı məlumat RAM-a göndəriləcək, ekranda nə göstəriləcək bütün bu proseslərin idarə olunmasında CPU iştirak edir.
Burada vacib bir məqamı da qeyd edək: CPU məlumatları uzun müddət saxlamaq üçün istifadə olunmur. Yəni CPU nə HDD-dir, nə də SSD. HDD və SSD faylları saxlayır. CPU isə həmin məlumatlarla işləyir, onları emal edir və nəticə çıxarır.
Bunu belə düşünə bilərik:
HDD və SSD anbar kimidir.
RAM iş masası kimidir.
CPU isə həmin masanın arxasında oturub işi görən əsas adam kimidir.
Yəni məlumat anbarda saxlanılır, lazım olanda iş masasına gətirilir, CPU isə həmin məlumat üzərində əməliyyat aparır.
Məsələn, siz kalkulyatorda 25 + 17 yazırsınız. Bu əməliyyat çox sadə görünür. Amma kompüter üçün bu da bir əmirdir. CPU həmin əmri qəbul edir, hesablayır və nəticəni göstərir.
Eyni məntiq oyunlarda, proqramlarda, brauzerdə, videolarda və digər bütün işlərdə də var. Sadəcə bəzi işlər yüngül olur, bəziləri isə CPU-dan daha çox güc tələb edir.
CPU-nun gücü kompüterin ümumi performansına ciddi təsir edir.
Əgər prosessor zəifdirsə, kompüter bəzi işlərdə gecikə bilər. Proqramlar gec açıla bilər, eyni anda bir neçə iş görmək çətinləşə bilər, bəzi oyunlar və ağır proqramlar rahat işləməyə bilər.
Əgər prosessor güclüdürsə, kompüter əmrləri daha sürətli icra edir. Proqramlar daha rahat açılır, sistem daha çevik işləyir, ağır işlər daha rahat yerinə yetirilir.
Amma burada bir şeyi düzgün başa düşmək lazımdır.
Kompüterin sürətli olması təkcə CPU-dan asılı deyil. RAM, SSD, videokart və digər hissələr də önəmlidir. Amma CPU bu hissələrin arasında əsas idarəedici rol oynayır.
İndi isə CPU ilə bağlı ən çox eşidilən anlayışlara baxaq.
Birincisi, nüvə məsələsidir.
CPU-nun içində nüvələr olur. Nüvəni sadə dildə işçi kimi düşünə bilərik. Əgər bir prosessorda 2 nüvə varsa, sanki 2 işçi var. 4 nüvə varsa, 4 işçi var. 8 nüvə varsa, daha çox işi eyni anda görmək imkanı artır.
Məsələn, siz həm brauzer açmısınız, həm musiqi dinləyirsiniz, həm də arxa planda hansısa proqram işləyir. Bu zaman CPU müxtəlif işləri bölüşdürür. Nüvələrin sayı çox olduqda kompüter eyni anda bir neçə işi daha rahat yerinə yetirə bilir.
Amma bu o demək deyil ki, nüvə sayı nə qədər çoxdursa, kompüter hər zaman bir o qədər yaxşıdır. Çünki burada CPU-nun texnologiyası, nəsli, sürəti və digər xüsusiyyətləri də önəmlidir.
İkinci anlayış isə tezlikdir.
CPU-nun tezliyi adətən GHz ilə göstərilir. Məsələn, 2.5 GHz, 3.0 GHz, 4.2 GHz və sair. Sadə dillə desək, bu göstərici prosessorun əmrləri nə qədər sürətli icra edə bildiyini göstərən əsas göstəricilərdən biridir.
Bunu belə təsəvvür edin.
İki işçi var. Hər ikisi eyni işi görür. Amma biri işi daha sürətli yerinə yetirir, digəri isə daha yavaş. CPU-da tezlik də müəyyən qədər buna bənzəyir.
Amma yenə də təkcə GHz-ə baxıb qərar vermək düzgün deyil. Çünki yeni nəsil bir prosessor daha aşağı GHz göstəricisi ilə köhnə nəsil prosessordan daha güclü ola bilər.
Üçüncü anlayış isə keş yaddaşdır.
Keş yaddaşı CPU-nun özünə yaxın olan çox sürətli kiçik yaddaş kimi düşünə bilərik. CPU tez-tez istifadə etdiyi məlumatları burada saxlayır ki, hər dəfə uzaqdan məlumat axtarmağa vaxt itirməsin.
Bunu gündəlik həyatdan belə başa düşək.
Təsəvvür edin ki, siz tez-tez istifadə etdiyiniz qələmi hər dəfə başqa otaqdan gətirirsiniz. Bu vaxt aparır. Amma qələmi masanızın üstündə saxlasanız, lazım olan kimi götürürsünüz. Keş yaddaş da CPU üçün buna bənzəyir.
Yəni CPU tez lazım olan məlumatlara daha sürətli çatmaq üçün keş yaddaşdan istifadə edir.
CPU kompüterin ana platası üzərində yerləşir. O, çox kiçik bir hissə kimi görünsə də, gördüyü iş olduqca böyükdür. Kompüterin açılması, proqramların işləməsi, əmrlərin icrası, hesablamalar və ümumi sistemin idarə olunması CPU ilə sıx bağlıdır.
Burada bir sual ortaya çıxır:
CPU nə qədər güclü olmalıdır?
Bu, istifadəçinin ehtiyacından asılıdır.
Əgər siz kompüterdə əsasən internetə girirsinizsə, film izləyirsinizsə, sənəd yazırsınızsa və yüngül işlər görürsünüzsə, çox güclü CPU-ya ehtiyac olmaya bilər.
Amma oyun oynayırsınızsa, video montaj edirsinizsə, dizayn proqramlarından istifadə edirsinizsə, proqramlaşdırma ilə məşğul olursunuzsa və ya eyni anda çox proqram işlədirsinizsə, daha güclü CPU seçmək daha doğru olar.
Nəticə olaraq, CPU kompüterin ən vacib hissələrindən biridir. O, məlumatları saxlamır, amma məlumatlarla işləyir. O, kompüterə verilən əmrləri qəbul edir, emal edir və nəticənin ortaya çıxmasına kömək edir.
Sadə dillə desək, CPU kompüterin beynidir.
HDD və SSD məlumatları saxlayır, RAM həmin məlumatları müvəqqəti işləmək üçün hazır saxlayır, CPU isə bütün bu prosesləri idarə edib əsas hesablamaları yerinə yetirir.
Əgər kompüterin daha çevik işləməsini, proqramların rahat açılmasını və gündəlik işlərdə sizi yormamasını istəyirsinizsə, CPU seçimi mütləq diqqət edilməli mövzulardan biridir.
Növbəti məqalələrdə görüşənədək!