Klaviatura arxasına keçib brauzerdə "Salam" yazırsınız, Enter düyməsini sıxırsınız və saniyələr içində dostunuzdan cavab gəlir. Bizə elə gəlir ki, kompüter bizim dilimizi başa düşür, yazdığımız sözləri oxuyur.
Amma gəlin dürüst olaq: Kompüterin beyni yoxdur. O, sadəcə metal, plastik və naqillərdən ibarət elektron bir cihazdır. O nə "S" hərfini tanıyır, nə də sizin göndərdiyiniz gülmək emojisini başa düşür. Bəs onda bu qədər işi necə görür?
İnternetin və texnologiyanın pərdəarxasına xoş gəlmisiniz. Bu gün kompüterlərin o məşhur gizli dilindən — 0 və 1-lərdən (İkilik sistemdən) danışacağıq.
Hər Şey Bir İşıq Açarı İlə Başlayır
Təsəvvür edin ki, otağa daxil olursunuz və işığı yandırmaq istəyirsiniz. Divardakı cərəyan açarının neçə vəziyyəti var?
Cəmi iki:
Ya işıq yanır.
Ya da işıq sönübdür.
Açarın "yarımçıq" və ya "bəlkə" deyilən bir vəziyyəti yoxdur. Elektrik ya var, ya da yoxdur. Kompüterin daxilindəki prosessorlar (beyinləri) da mikroskopik ölçüdə olan milyardlarla belə "işıq açarlarından" ibarətdir. Kompüter mühəndisləri bu işi sadələşdirmək üçün belə bir qızıl qayda qoyublar:
Elektrik cərəyanı varsa (İşıq yanırsa) = Buna 1 deyək.
Elektrik cərəyanı yoxdursa (İşıq sönübdürsə) = Buna 0 deyək.
Yəni, kompüterin o məşhur 0 və 1-ləri əslində riyazi rəqəmlər deyil. Onlar sadəcə naqildən cərəyanın keçib-keçmədiyini göstərən elektron siqnallardır.
Bəs "A" hərfi necə 0 və 1-ə çevrilir?
Gəlin yenə loru dildə, bir həyat nümunəsi ilə izah edək. Təsəvvür edin ki, siz bir dağın təpəsindəsiniz, bir tanışınız isə o biri dağda. Gecədir, zülmət qaranlıqdır və qışqırsanız da səsiniz çatmaz. Əlinizdə yalnız bir el fənəri var. Dostunuza "A" hərfini necə izah edərdiniz?
Əvvəlcədən aranızda bir gizli şifrə (protokol) razılaşdırırsınız. Deyirsiniz ki: "Əgər mən fənəri 1 dəfə yandırıb, 5 dəfə söndürüb, sonra yenidən 1 dəfə yandırsam, bil ki, bu 'A' hərfidir."
Bax, kompüterlər də eyni bu fənər məntiqi ilə işləyir. Siz klaviaturada "A" hərfinə basan kimi, düymənin altındakı naqillərdən prosessora sürətlə 8 dənə elektrik siqnalı gedir. Ötən məqaləmizdə dediyimiz o 8 dənə "qum dənəsi", yəni 8 Bit yan-yana düzülür:
0 1 0 0 0 0 0 1 (Sönük - Yanıq - Sönük - Sönük - Sönük - Sönük - Sönük - Yanıq)
Kompüter bu elektrik ardıcıllığını qəbul edən kimi deyir: "Aha! Bu siqnal 'A' hərfinin kodudur, dərhal ekranda 'A' göstər!"
Bəs Şəkillər və Videolar?
İndi deyəcəksiniz ki, "Mətni anladıq, bəs o rəngarəng şəkillər, səsli videolar necə 0 və 1 olur?"
Çox sadə. Telefonunuzla çəkdiyiniz şəkilə çox yaxından, bəlkə də min dəfə böyüdərək baxsanız, onun kiçik kvadratlardan Piksellərdən ibarət olduğunu görəcəksiniz. Hər bir pikselin öz rəngi var.
Məsələn, tünd qırmızı rəngin kompüter dilində kodu var (məsələn: 11001001). Kompüter ekrandakı o kiçik kvadrata həmin kodu göndərir və deyir ki, "Burada qırmızı rəngdə yan". Milyonlarla belə kiçik rəngli nöqtələr bir araya gəlib sizin baxdığınız o möhtəşəm mənzərə şəklini və ya YouTube videosunu yaradır.
Bizi ən çox heyrətləndirən şey isə kompüterin bu hesablamaları etmə sürətidir. O, işıq açarlarını o qədər sürətlə yandırıb-söndürür ki (saniyədə milyardlarla dəfə!), biz o 0 və 1-lərin fərqinə belə varmırıq.
Biz ekrana baxanda sadəcə sevdiyimiz filmi, daxil olduğumuz veb-saytı və ya dinlədiyimiz musiqini görürük.
Rəqəmsal dünyanın ən təməl quruluş materialı olan "1 və 0"ların, yəni elektrik siqnallarının sirrini də açdıq.
Növbəti məqalələrdə görüşənədək!