Təsəvvür edin ki, internetdən bir məhsul sifariş etmisiniz. Sifarişiniz hazırlanır, bağlanır və kuryerə verilir. Lakin burada bir problem var: əgər sizin ünvanınız olmasa, həmin bağlama hara çatdırılacaq?
Şəhər var, küçələr var, binalar var, amma konkret ünvan yoxdursa, kuryer sadəcə əliboş qalacaq. İnternet də təxminən bu məntiqlə işləyir. Biz hər hansı sayta daxil olanda, video izləyəndə, mesaj göndərəndə və ya oyun oynayanda cihazımız internet üzərindən məlumat alır və göndərir.
Bəs bu məlumatlar hara gedəcəyini necə bilir?
Bax burada qarşımıza IP çıxır.
IP nə deməkdir?
IP ingiliscə “Internet Protocol” sözlərinin qısaltmasıdır. Azərbaycan dilində bunu “İnternet Protokolu” kimi başa düşə bilərik.
Amma gəlin bunu daha sadə izah edək.
IP sizin cihazınızın internetdəki ünvanıdır. Necə ki, evinizin, məktəbinizin və ya iş yerinizin bir ünvanı var, internetə qoşulan cihazların da öz ünvanı olur. Kompüter, telefon, planşet, server, modem, hətta ağıllı televizor belə internetə qoşulanda müəyyən bir IP ünvanı ilə tanınır.
Məsələn, belə bir IP ünvanı görə bilərsiniz:
192.168.1.1
İlk baxışda sadəcə nöqtələrlə ayrılmış rəqəmlər kimi görünür. Amma internet dünyasında bu rəqəmlər cihazların bir-birini tapması üçün çox vacib rol oynayır.
Niyə məhz ünvan?
Gəlin yenə sifariş nümunəsinə qayıdaq.
Tutaq ki, siz telefonunuzdan bir sayt açırsınız. Məsələn, hansısa xəbər saytına daxil olmaq istəyirsiniz. Siz sayta daxil olan kimi cihazınız həmin saytın yerləşdiyi serverə bir sorğu göndərir.
Bu sorğu sanki belə deyir:
“Mən bu səhifəni açmaq istəyirəm, zəhmət olmasa məlumatları mənə göndər.”
Server isə cavab vermək üçün sizin kim olduğunuzu və harada olduğunuzu bilməlidir. Əks halda saytın şəkilləri, yazıları və videoları sizə yox, tamam başqa bir cihaza gedə bilərdi.
Məhz IP ünvanı burada işə düşür. Server sizin IP ünvanınızı görür və cavabı həmin ünvana göndərir. Siz də saniyələr içində saytı açıq şəkildə görürsünüz.
Yəni IP internetdə məlumatların düzgün yerə çatması üçün istifadə olunan rəqəmsal ünvandır.
Bəs hər cihazın IP-si fərqlidirmi?
“Deməli, hər cihazın ayrıca IP-si var?” deyə soruşa bilərsiniz.
Cavab həm bəli, həm də xeyrdir.
Evinizdə modemə qoşulan telefon, kompüter və televizor kimi cihazların daxili şəbəkə daxilində öz IP ünvanları ola bilər. Məsələn, biri 192.168.1.5, digəri 192.168.1.8 ola bilər.
Lakin internetə çıxanda çox vaxt bütün bu cihazlar modeminizin verdiyi ümumi internet IP-si ilə görünür. Yəni evinizdə bir neçə nəfər eyni Wi-Fi-a qoşulsa da, xarici dünyaya çox zaman eyni ümumi IP üzərindən çıxırlar.
Bunu bir binaya bənzədə bilərik.
Binanın çöldən görünən bir əsas ünvanı var. Amma binanın içində müxtəlif mənzillər yerləşir. Kuryer əvvəlcə binanın ünvanına gəlir, sonra isə konkret mənzilə çatır.
Modem də belə işləyir. İnternetdən gələn məlumat əvvəlcə modemə çatır, sonra modem həmin məlumatı evdəki uyğun cihaza yönləndirir.
İndi isə gəlin iki əsas anlayışa baxaq: public IP və private IP.
Public IP internetdə sizi xarici dünyaya tanıdan ünvandır. Saytlar, serverlər və internet xidmətləri sizinlə əlaqə quranda bu ünvanı görür.
Private IP isə evinizin, ofisinizin və ya məktəbinizin daxili şəbəkəsində istifadə olunan ünvandır. Məsələn, telefonunuzun Wi-Fi daxilində aldığı IP ünvanı private IP ola bilər.
Bunu məktəb nümunəsi ilə düşünək.
Məktəbin şəhər üzrə bir ümumi ünvanı var. Bu public IP kimidir. Amma məktəbin içində sinif otaqları da var: 5A, 6B, 9C və sair. Bunlar isə private IP kimidir.
Kənardan baxan adam məktəbin ümumi ünvanını görür. Amma məktəbin içində kimin hansı sinifdə olduğunu daxili sistem müəyyən edir.
İnternet böyüdükcə cihazların sayı da artdı. Əvvəllər sadəcə kompüterlər internetə qoşulurdu. İndi isə telefonlar, kameralar, televizorlar, saatlar, avtomobillər və hətta soyuducular belə internetə qoşula bilir.
Bu qədər cihaza ünvan vermək isə asan məsələ deyil.
Ən çox tanıdığımız IP forması IPv4 adlanır. Məsələn:
192.168.0.1
IPv4 ünvanları dörd hissədən ibarət olur və hər hissə nöqtə ilə ayrılır. Uzun illər internet bu sistemlə işləyib. Amma zaman keçdikcə məlum oldu ki, IPv4 ünvanları bütün dünyadakı cihazlar üçün kifayət etməyə bilər.
Buna görə daha yeni sistem yaradıldı: IPv6.
IPv6 daha uzun və daha geniş ünvanlama sistemidir. Məsələn, belə görünə bilər:
2001:0db8:85a3:0000:0000:8a2e:0370:7334
Bir az qarışıq görünür, elə deyilmi?
Amma məntiq sadədir: daha çox cihaz, daha çox ünvan, daha geniş internet dünyası.
IP ünvanları təkcə public və private olaraq ayrılmır. Onların başqa bir fərqi də var: statik və dinamik IP.
Statik IP dəyişməyən IP ünvanıdır. Yəni bir cihaza və ya serverə verilən ünvan sabit qalır. Bu daha çox serverlər, şirkətlər, kamera sistemləri və xüsusi bağlantılar üçün istifadə olunur.
Dinamik IP isə dəyişə bilən IP ünvanıdır. Ev internetlərində çox vaxt dinamik IP istifadə olunur. Modeminizi söndürüb-yandıranda və ya müəyyən müddət keçəndə provayder sizə başqa IP ünvanı verə bilər.
Bunu otel otağı kimi düşünə bilərik.
Əgər bir otaq həmişə sizə ayrılıbsa, bu statik IP kimidir. Amma hər dəfə otelə gələndə sizə fərqli otaq verilirsə, bu dinamik IP-yə bənzəyir.
Hər iki sistemin öz yeri var. Sadəcə istifadə məqsədi fərqlidir.
IP bizi tam olaraq tanıdırmı?
Burada vacib bir məqam var.
Bəzən insanlar düşünür ki, IP ünvanı birbaşa insanın kimliyini göstərir. Əslində bu tam olaraq belə deyil.
IP ünvanı internet bağlantınız haqqında müəyyən məlumat verə bilər. Məsələn, hansı ölkədən və ya hansı provayder üzərindən qoşulduğunuzu təxmin etmək mümkündür. Lakin IP təkbaşına sizin adınızı, soyadınızı və evinizin dəqiq qapı nömrəsini göstərən sehrli bir məlumat deyil.
Üstəlik, eyni IP ünvanından bir neçə cihaz və bir neçə insan istifadə edə bilər. Məsələn, evdəki bütün ailə üzvləri eyni Wi-Fi-a qoşulubsa, xaricdən baxanda onların hamısı eyni public IP ilə görünə bilər.
Yəni IP vacib iz buraxır, amma bu iz hər zaman təkbaşına konkret insanı göstərmir.
DNS-in IP ilə nə əlaqəsi var?
Gündəlik həyatda biz saytları rəqəmlərlə yox, adlarla açırıq.
Məsələn, brauzerə uzun-uzadı IP ünvanı yazmırıq. Sadəcə saytın adını yazırıq və daxil oluruq. Bəs kompüter bu adın arxasında hansı serverin dayandığını necə tapır?
Burada DNS adlı sistem işə düşür.
DNS-i internetin telefon kitabçası kimi düşünə bilərik. Siz saytın adını yazırsınız, DNS isə həmin adın hansı IP ünvanına uyğun olduğunu tapır.
Yəni siz sayt adını yazırsınız, amma cihazınız əslində həmin saytın IP ünvanına qoşulur.
IP olmasaydı nə baş verərdi?
Gəlin bir anlıq təsəvvür edək ki, internetdə IP anlayışı yoxdur.
Siz mesaj göndərirsiniz, amma mesajın kimə çatacağı bilinmir. Sayta daxil olmaq istəyirsiniz, amma sayt sizə cavab göndərə bilmir. Video izləmək istəyirsiniz, amma video məlumatları hansı cihaza göndərilməli olduğunu anlamır.
Bir sözlə, internetdə böyük bir qarışıqlıq yaranardı.
IP internetin görünməyən yol nişanları kimidir. Biz onları gündəlik istifadə zamanı görmürük, amma onlar olmadan heç bir məlumat düzgün istiqamətə gedib çata bilməz.
IP ünvanımı gizlətmək mümkündürmü?
Bəli, müəyyən qədər mümkündür.
VPN kimi xidmətlər sizin internetə başqa bir server üzərindən qoşulmağınıza kömək edir. Bu zaman saytlar birbaşa sizin real IP ünvanınızı yox, VPN serverinin IP ünvanını görə bilər.
Lakin bu o demək deyil ki, internetdə tamamilə görünməz olursunuz. Sadəcə məlumatların görünmə forması dəyişir. İnternetdə təhlükəsizlik üçün təkcə IP gizlətmək kifayət deyil. Güclü şifrələrdən istifadə etmək, şübhəli linklərə daxil olmamaq və şəxsi məlumatları qorumaq da vacibdir.
Bəs IP-ni harada görürük?
Əslində IP ilə hər gün qarşılaşırıq, sadəcə çox vaxt fərqinə varmırıq.
Modem ayarlarına daxil olanda, oyun serverinə qoşulanda, kamera sistemini uzaqdan izləyəndə, saytların təhlükəsizlik yoxlamalarında və hətta bəzi giriş bildirişlərində IP ünvanı qarşımıza çıxa bilər.
Məsələn, sosial şəbəkəyə yeni cihazdan daxil olanda sizə belə bir xəbərdarlıq gələ bilər:
“Yeni giriş aşkarlandı.”
Bu zaman sistem girişin hansı cihazdan, hansı bölgədən və hansı IP üzərindən edildiyini yoxlayır. Əgər bu giriş sizə aid deyilsə, hesabınızı qorumaq üçün tədbir görə bilərsiniz.
Yəni IP sadəcə texniki rəqəm deyil, həm də təhlükəsizlik baxımından vacib siqnaldır.
Gəlin qısa yekunlaşdıraq.
IP internetə qoşulan cihazların rəqəmsal ünvanıdır. Məlumatların düzgün yerə çatması, saytların açılması, mesajların göndərilməsi və serverlərin cavab verməsi üçün IP mütləq lazımdır.
Public IP sizi internetdə xarici dünyaya tanıdır, private IP isə daxili şəbəkədə cihazlarınızı ayırır. IPv4 köhnə və geniş istifadə olunan sistemdir, IPv6 isə daha çox cihaz üçün daha geniş ünvan sahəsi yaradır. Statik IP dəyişməz qalır, dinamik IP isə zamanla dəyişə bilər.
Bir sözlə, IP internetin ünvan sistemidir.
Biz internetdə bir klik edəndə arxa planda minlərlə proses baş verir. Saytlar açılır, məlumatlar göndərilir, serverlər cavab verir və bütün bu rəqəmsal hərəkətin içində IP səssizcə yol göstərən bələdçi rolunu oynayır.
Rəqəmsal dünyada yolunuzu azmamaq üçün ünvanınızı tanıyın, bağlantınızı qoruyun və internetdə iz buraxdığınızı unutmayın.
Növbəti məqalələrdə görüşənədək!